Czy można zmienić osobowość w dorosłym życiu? Jak małe zachowania poszerzają nasze możliwości
„Taka już jestem”.
„Zawsze byłem introwertykiem”.
„Mam trudny charakter”.
„Od lat wszystko sprawdzam po kilka razy”.
„W moim wieku człowiek się już nie zmienia”.
Takie zdania brzmią znajomo, ponieważ lubimy porządkować własne doświadczenia. Opisujemy siebie za pomocą cech, które wydają się względnie trwałe.
Ale czy rzeczywiście osobowość człowieka pozostaje taka sama przez całe życie?
Współczesna psychologia wskazuje, że cechy osobowości są względnie stabilne, a jednocześnie mogą zmieniać się w dorosłości. Nie oznacza to, że charakter można dowolnie przebudować w kilka tygodni. Można jednak stopniowo rozwijać nowe sposoby zachowania i reagowania, a w pewnych warunkach także wspierać zmiany szerszych cech.
Najciekawsze pytanie może więc brzmieć nie „jak stać się kimś innym?”, lecz:
Jak zwiększać liczbę zachowań, z których potrafię korzystać w codziennym życiu?
Kup książkę na Amazon.pl
Czym właściwie jest osobowość?
Osobowość obejmuje względnie trwałe wzorce myślenia, odczuwania i zachowania, które odróżniają ludzi od siebie.
Nie oznacza to jednak, że człowiek zachowuje się identycznie w każdej sytuacji.
Możesz być zwykle osobą spokojną, ale czasami reagować bardzo emocjonalnie.
Możesz cenić samotność, a jednocześnie z przyjemnością prowadzić długą rozmowę z bliskim człowiekiem.
Możesz być sumienny w pracy i bardziej spontaniczny podczas wakacji.
Właśnie dlatego psychologia rozróżnia cechy osobowości od stanów osobowości.
Cecha opisuje względnie trwałą tendencję.
Stan odnosi się do zachowania, odczuwania i myślenia w konkretnej chwili.
Z czasem powtarzające się doświadczenia i zachowania mogą wpływać na utrwalone wzorce.
Wielka Piątka — pięć wymiarów osobowości
Jednym z najczęściej wykorzystywanych modeli psychologii osobowości jest Wielka Piątka, znana również jako Big Five.
Obejmuje pięć szerokich wymiarów:
| Wymiar | Co opisuje |
|---|---|
| Ekstrawersja | Tendencję do aktywności społecznej, energii i kontaktu z ludźmi |
| Ugodowość | Współpracę, życzliwość, zaufanie i sposób odnoszenia się do innych |
| Sumienność | Organizację, wytrwałość, odpowiedzialność i samokontrolę |
| Neurotyczność | Podatność na napięcie i negatywne emocje |
| Otwartość na doświadczenie | Ciekawość, wyobraźnię, zainteresowanie ideami i nowością |
Każdy wymiar stanowi kontinuum.
Człowieka nie trzeba przypisywać do jednej sztywnej kategorii.
Możesz mieć niski poziom ekstrawersji i jednocześnie rozwijać umiejętność wystąpień publicznych.
Możesz cechować się wysoką sumiennością i uczyć się większej elastyczności.
Możesz być ostrożną osobą, która potrafi świadomie próbować nowych doświadczeń.
Cechy opisują nasze typowe tendencje, a nie nieprzekraczalne granice działania.
Co badania mówią o zmianie osobowości?
Psychologia osobowości przez wiele lat badała przede wszystkim stabilność cech i ich naturalne zmiany w czasie.
W ostatnich latach coraz większe znaczenie zyskało również pytanie o dobrowolną zmianę.
Czy osoba, która chce rozwinąć określone zachowania, może wpłynąć na swoje utrwalone wzorce?
Badanie Nathana Hudsona i współpracowników opublikowane w 2019 roku analizowało znaczenie celowych zachowań dla zmian osobowości.
Uczestnicy otrzymywali konkretne wyzwania związane z wybranymi kierunkami rozwoju.
Wyniki wskazywały, że samo deklarowanie chęci zmiany miało ograniczone znaczenie. Istotne było rzeczywiste wykonywanie zaplanowanych zachowań.
Przegląd literatury Haehner, Wright i Bleidorn opublikowany w 2024 roku przedstawiał natomiast ostrożnie pozytywny obraz badań nad dobrowolną zmianą osobowości.
Opisane interwencje dawały przeciętnie niewielkie dodatnie efekty, ale dziedzina nadal wymaga dalszych badań.
Wnioski te omawia Martin Novak w książce Sztuka Trwania. Osobowość w Ruchu.
Najważniejsza praktyczna obserwacja brzmi:
Rzeczywiste doświadczenie nowego zachowania może być bardziej wartościowe niż samo postanowienie, że od jutra będziemy inni.
Dlaczego małe działania mogą być lepszym początkiem niż wielkie deklaracje?
Wyobraź sobie osobę, która przez wiele lat uważała się za nieśmiałą.
Postanawia, że od przyszłego miesiąca stanie się bardziej towarzyska.
Chce częściej poznawać nowych ludzi, zabierać głos na spotkaniach i bez trudu prowadzić rozmowy.
Plan jest ambitny.
Ale jego skala może szybko wywołać poczucie przeciążenia.
Można podejść do tej sytuacji inaczej.
Najpierw przywitać się z nową osobą.
Następnego dnia zadać jedno pytanie podczas spotkania.
W kolejnym tygodniu rozpocząć krótką rozmowę.
Po pewnym czasie samodzielnie zaproponować kontakt.
Takie działania pozwalają stopniowo zdobywać doświadczenie.
Osoba, która wcześniej mówiła „nigdy nie rozpoczynam rozmów”, może po kilku próbach zauważyć, że potrafi to zrobić w określonych warunkach.
Nie oznacza to automatycznie zmiany całej osobowości.
Ale oznacza zwiększenie praktycznej swobody.
Zakres Osobowości — rozwijaj repertuar zamiast walczyć z charakterem
Martin Novak proponuje pojęcie Zakresu Osobowości.
Opisuje ono liczbę dostępnych sposobów reagowania, które człowiek może świadomie wykorzystywać w różnych sytuacjach.
Można wyobrazić sobie osobowość jako dom.
Masz w nim pomieszczenia, które dobrze znasz.
Ciszę.
Ostrożność.
Sumienność.
Potrzebę kontaktu.
Wrażliwość.
Ciekawość.
Rozwój nie musi oznaczać wyburzenia tego domu.
Może oznaczać dodanie nowych drzwi między pomieszczeniami.
Osoba introwertyczna może nadal potrzebować samotności, a jednocześnie nauczyć się skuteczniej inicjować kontakt.
Perfekcjonista może nadal cenić jakość, ale nauczyć się rozpoznawać zadania, które wymagają mniejszego nakładu czasu.
Osoba emocjonalnie wrażliwa może stopniowo zwiększać zdolność działania w sytuacjach związanych z napięciem.
Poszerzanie zakresu daje większy wybór bez konieczności odrzucania dotychczasowych mocnych stron.
Pięć przykładów małych zmian, które możesz ćwiczyć w codziennym życiu
1. Większa swoboda w kontaktach społecznych
Jeśli zwykle czekasz, aż ktoś pierwszy rozpocznie rozmowę, wybierz jeden mały eksperyment.
Zadaj pytanie dotyczące wspólnego tematu.
Podziękuj za pomoc.
Zaproponuj krótką rozmowę.
Po spotkaniu zapisz, co rzeczywiście się wydarzyło.
Celem jest poszerzenie możliwości kontaktu, a nie zmiana introwersji w ekstrawersję.
2. Większa elastyczność przy wykonywaniu zadań
Jeżeli często poprawiasz mało istotne szczegóły, spróbuj rozróżnić zadania krytyczne od tych, w których wystarczy ustalony wcześniej standard.
Przed rozpoczęciem pracy określ, jaki rezultat jest potrzebny.
Następnie zakończ zadanie po jego osiągnięciu.
Sprawdź, czy dodatkowe poprawianie rzeczywiście przyniosłoby wartość.
Taki eksperyment pomaga rozwijać elastyczną sumienność.
3. Więcej przestrzeni wokół emocji
Kiedy pojawia się napięcie, możesz nauczyć się obserwować je bez automatycznego uznawania za zakaz działania.
Przed niewielkim, bezpiecznym wyzwaniem zapisz swoje przewidywanie.
Po jego wykonaniu porównaj oczekiwanie z rzeczywistym rezultatem.
W trudniejszych sytuacjach zadbaj o odpowiednie wsparcie i nie zwiększaj intensywności ćwiczeń ponad własne możliwości.
4. Życzliwość połączona z granicami
Jeżeli łatwo przypisujesz innym negatywne intencje, spróbuj rozważyć kilka możliwych interpretacji ich zachowania.
Ktoś spóźnia się z odpowiedzią.
Możesz uznać, że Cię lekceważy.
Możesz też zauważyć, że istnieją inne możliwe wyjaśnienia.
W razie potrzeby możesz zapytać bezpośrednio.
Życzliwość i zdrowe granice mogą rozwijać się równocześnie.
5. Większa ciekawość w zwyczajnym życiu
Spróbuj jednej nowej rzeczy, która nie wymaga dużego wysiłku.
Przeczytaj artykuł spoza swoich zwykłych zainteresowań.
Wybierz inną trasę spaceru.
Zapytaj kogoś o dziedzinę, której dobrze nie znasz.
Poznaj argument osoby o odmiennym poglądzie.
Ciekawość nie musi prowadzić do kolejnego dużego projektu.
Może po prostu poszerzać kontakt ze światem.
Jak pracować nad zachowaniem, aby dostrzegać postępy?
Najbardziej pomocne może być połączenie konkretnego działania z krótkim zapisem.
Zamiast oceniać się za pomocą ogólnego zdania „jestem coraz odważniejsza”, możesz zapisać rzeczywiste zdarzenie.
Przykład:
Sytuacja: spotkanie zespołu.
Przewidywanie: jeśli przedstawię swoją opinię, inni ją odrzucą.
Działanie: zabrałam głos i zaproponowałam inne rozwiązanie.
Rezultat: dwie osoby zadały dodatkowe pytania, a propozycja została przyjęta do dalszej analizy.
Wniosek: potrafię przedstawić własny pomysł również wtedy, gdy czuję napięcie.
Takie zapisy pomagają rozpoznawać zachowania, które wcześniej wydawały się niedostępne.
Martin Novak nazywa je Dowodami Zachowania.
Nie chodzi o udowadnianie swojej wartości.
Chodzi o zbieranie rzeczywistych doświadczeń, które mogą uzupełniać dawny obraz siebie.
Dlaczego warto rozwijać jeden zakres naraz?
Jednym z częstych problemów rozwoju osobistego jest próba jednoczesnego zmieniania wszystkiego.
Chcemy być bardziej zdyscyplinowani, spokojni, towarzyscy, kreatywni i produktywni.
Tymczasem każda z tych zmian wymaga uwagi, czasu oraz konkretnych zachowań.
Dlatego łatwiej rozpocząć od jednego kierunku.
Na przykład od większej swobody w kontaktach.
Albo od elastycznego standardu pracy.
Albo od codziennej ciekawości.
Możesz poświęcić kilka tygodni na obserwowanie jednego zakresu i dopiero później zdecydować, co dalej.
To podejście pozostaje zgodne z założeniami Sztuki Trwania: rozwój ma pomagać w życiu, a nie stawać się kolejnym źródłem presji.
Czy można rozwijać osobowość po pięćdziesiątce lub sześćdziesiątce?
Tak, dorosłość nie jest okresem całkowitego zatrzymania rozwoju.
W kolejnych dekadach życia zmieniają się role, doświadczenia, potrzeby i możliwości.
Po pięćdziesiątce ktoś może rozpocząć naukę nowej technologii.
Po sześćdziesiątce może rozwijać nowe kontakty, działalność społeczną albo zainteresowania.
Czasami wyzwaniem nie jest brak kompetencji, lecz trudność wejścia w rolę początkującego.
Osoba, która przez wiele lat była ekspertem, może odczuwać dyskomfort, gdy musi ponownie zadawać podstawowe pytania.
W Osobowości w ruchu pojawia się pojęcie Rezerwy Początkującego.
To zdolność do spokojnego podejmowania nowej aktywności mimo chwilowego braku doświadczenia i niższego poziomu kompetencji.
Pozwala oddzielić wartość dotychczasowej historii od naturalnego procesu uczenia się czegoś nowego.
Sześć tygodni małych działań — jak zaplanować własny eksperyment?
Jeśli chcesz uporządkować praktykę, możesz rozpocząć od krótkiego planu.
W pierwszym tygodniu wybierz jeden zakres i rozpoznaj sytuacje, w których chcesz mieć większą swobodę.
W drugim powtarzaj niewielkie zachowania.
W trzecim stopniowo zwiększaj trudność wybranych prób.
W czwartym spróbuj zastosować nowe zachowanie w innym kontekście.
W piątym przejrzyj dotychczasowe doświadczenia i sprawdź, co zmieniło się w Twoim obrazie siebie.
W szóstym wybierz zachowania warte dalszego rozwijania.
Taki eksperyment nie musi kończyć się dużą zmianą wyniku testu osobowości.
Cennym rezultatem może być większa łatwość rozpoczynania rozmowy, kończenia pracy albo podejmowania niewielkich inicjatyw.
Właśnie na takim podejściu opiera się 42-dniowy program opisany przez Martina Novaka.
Czy test osobowości pokaże, że naprawdę się zmieniłam?
Testy psychologiczne mogą dostarczać użytecznych informacji o względnie trwałych cechach.
Warto jednak pamiętać, że pojedynczy wynik zależy między innymi od jakości narzędzia, sposobu odpowiedzi, aktualnego nastroju i niedawnych doświadczeń.
Dlatego wynik testu wykonany po kilku tygodniach nie powinien być jedynym miernikiem rozwoju.
Pomocne jest również obserwowanie rzeczywistych zachowań.
Czy częściej zabierasz głos w sytuacjach, które są dla Ciebie ważne?
Czy łatwiej kończysz zadania na ustalonym poziomie jakości?
Czy potrafisz bardziej elastycznie odpowiadać na emocje?
Czy rozwijasz nowe zainteresowania i kontakty?
Takie pytania mogą pokazywać praktyczne zmiany, nawet jeśli szerokie cechy osobowości pozostają względnie stabilne.
Rozwój osobowości a psychoterapia — ważne rozróżnienie
Ćwiczenie nowych zachowań może być wartościową formą rozwoju osobistego, ale nie zastępuje leczenia ani profesjonalnej pomocy psychologicznej.
Jeśli silny lęk, obniżony nastrój, przymusy, zaburzenia odżywiania lub inne trudności istotnie wpływają na codzienne funkcjonowanie, odpowiednim krokiem jest konsultacja z wykwalifikowanym specjalistą.
Mikrozachowania nie powinny służyć zmuszaniu siebie do sytuacji, które przekraczają możliwości lub zagrażają bezpieczeństwu.
Dobrowolność i dostosowanie trudności są ważnymi elementami odpowiedzialnej praktyki.
Najczęściej zadawane pytania
Czy charakter człowieka zmienia się z wiekiem?
Wiele cech osobowości może zmieniać się w ciągu życia. Kierunek i tempo zmian zależą od osoby, doświadczeń oraz warunków życiowych.
Czy introwertyk może nauczyć się zachowań ekstrawertywnych?
Tak. Może rozwijać wybrane zachowania społeczne, takie jak inicjowanie rozmów, zabieranie głosu i poznawanie nowych ludzi. Nie oznacza to automatycznie zmiany całego profilu osobowości.
Czy małe nawyki mogą zmieniać osobowość?
Powtarzane zachowania mogą wspierać rozwój nowych sposobów reagowania. Badania nad dobrowolną zmianą osobowości sugerują, że w pewnych warunkach mogą również wpływać na niektóre cechy, choć efekty są zróżnicowane.
Ile czasu potrzeba na zmianę osobowości?
Nie ma jednego uniwersalnego terminu. Rozwijanie zachowania może następować stopniowo, natomiast ocena trwałej zmiany cechy wymaga dłuższej obserwacji. Sześciotygodniowy eksperyment może być początkiem, a nie gwarancją trwałej zmiany.
Czy osobowość można rozwijać po pięćdziesiątce?
Tak. W każdym etapie dorosłości można uczyć się nowych zachowań i umiejętności, choć tempo, warunki i zakres zmian różnią się między ludźmi.
Czy trzeba zmieniać swoją osobowość, aby się rozwijać?
Nie. Rozwój może polegać na zwiększaniu elastyczności zachowania i świadomego wyboru przy zachowaniu dotychczasowych wartości oraz mocnych stron.
Poznaj książkę „Sztuka Trwania. Osobowość w ruchu” Martina Novaka
Jeżeli chcesz pogłębić temat zmiany osobowości poprzez małe działania i szukasz praktycznego programu, poznaj książkę:
„Sztuka Trwania. OSOBOWOŚĆ W RUCHU. Jak małe działania poszerzają sposób, w jaki myślisz, czujesz i żyjesz”.
Martin Novak przedstawia w niej autorską koncepcję Zakresu Osobowości, Pętlę Poszerzania, Drabinę Mikrozachowań i Dowody Zachowania.
Książka opiera się na badaniach nad osobowością i proponuje praktyczny sposób rozwijania nowych zachowań w zgodzie z własnymi wartościami.
Zawiera program 42 dni, zestaw kart pracy, dziesięć laboratoriów codziennych sytuacji oraz 90-dniowy plan utrwalania nowych możliwości.
Poznaj książkę na martinnovak.pl
Kup książkę na Amazon.pl
Martin Novak · Seria Sztuka Trwania · SubProfit · 2026